Jerzy Skolimowski

ID

Kto: Jerzy Skolimowski
Zawód: reżyser, scenarzysta, aktor
Wykształcenie: etnografia na Uniwersytecie Warszawskim, reżyseria w PWSTiF w Łodzi
Data urodzenia: 5 maja 1938
Miejsce urodzenia: Łódź
Bliscy: była żona Elżbieta Czyżewska, synowie Michał i Jerzy z małżeństwa z aktorką Joanną Szczerbic

Portret

Autor jednego z bardziej znanych "półkowników" w historii polskiego kina i pierwszy Polak, który zmierzył się z filmową adaptacją Gombrowicza. Bokser, poeta, scenarzysta, reżyser, aktor, producent, malarz. Jerzy Skolimowski ma wiele wcieleń i w każdym pozostaje wyraźną osobowością, człowiekiem niedającym się wtłoczyć w żadne ramy.

Już jego data urodzin budzi sporo zamieszania. Oficjalnie przyszedł na świat 5 maja 1936 roku, sam przyznaje się do daty o dwa lata późniejszej. Metrykę sfałszowała matka, która przejęta słabym zdrowiem syna po wojnie postanowiła "postarzyć go", by chłopiec mógł wyjechać do sanatorium w Szwajcarii. Jako nastolatek Skolimowski mieszkał w Pradze, gdzie jego matka została attache kulturalnym. Tam chodził do gimnazjum, a jego kolegami z klasy byli Milos Forman i Vaclav Havel, z którym do dziś Skolimowskiego łączy przyjaźń. Po powrocie do Polski studiował etnografię na Uniwersytecie Warszawskim, trenował boks, pisał wiersze. Jego poetycki tomik "Gdzieś blisko siebie" ukazał się w roku 1958. Interesował się jazzem, był blisko związany ze środowiskiem warszawskiego STS-u i gdańskiego teatru studenckiego Bim-Bom. W Łodzi, gdzie studiował na wydziale reżyserii, spotkał m.in. Romana Polańskiego i Andrzeja Wajdę. To dla Wajdy, wówczas uznanego już twórcy szkoły polskiej, napisał wraz z Jerzym Andrzejewskim scenariusz filmu Niewinni czarodzieje - historię spotkania kobiety i mężczyzny oraz ich trwającej całą noc miłosnej gry pozorów. Był również współautorem scenariusza Noża w wodzie - fabularnego debiutu Polańskiego, a w 1964 roku (rok po ukończeniu szkoły) sam zadebiutował jako reżyser obrazem Rysopis.

Rysopis to złożony z luźnych epizodów portret młodego mężczyzny niemogącego odnaleźć swojego miejsca w życiu. Jego bohater, Andrzej Leszczyc to filmowe alter ego reżysera, który również kreuje tę postać. Chłopak, porzuciwszy studia ichtiologiczne, zgłasza się do wojska. Czekając na odjazd pociągu nad morze o godz. 15:10, szwęda się po mieście, rozmawia ze spotkanymi ludźmi, rozstaje się z dziewczyną. Wszystko to pokazane w długich ujęciach, często rejestrowanych jakby przypadkowo. Rysopis stał się manifestem nowego pokolenia polskich filmowców - ludzi, którzy w dorosłe życie wkroczyli w latach 50., nieobarczeni wojenną traumą chcieli mówić o współczesności i swoich problemach. Osobisty ton oraz autorski "charakter pisma" reżysera docenili krytycy, którzy dostrzegli nowofalowy rys filmu. Kontynuacją losów Leszczyca był kolejny obraz Skolimowskiego, Walkower, w którym bohater po wojsku (choć równie zagubiony jak przed) potrafi wyłącznie boksować, aż trafia na przeciwnika zdecydowanie lepszego od siebie. W następnym filmie Jerzy Skolimowski nie zagrał głównego bohatera (podobno pod wpływem nacisków władz). Mimo to Bariera znów powraca do problemu człowieka poszukującego swojej tożsamości we współczesnym świecie. Bohater (Jan Nowicki) próbuje pokonać wszelkie dzielące go od świata bariery, wejść w społeczne role, od których i tak nie ucieknie. Jednak na swojej drodze spotyka tramwajarkę (Joanna Szczerbic), a uczucie zmieni jego poglądy. W Barierze, chociaż bliskiej poprzednim filmom, pojawia się groteska i symbolizm, wszystkie postaci są figurami, nie noszą nazwisk ani imion, ale reprezentują typy ludzkie i typy społeczne.

W 1967 roku Jerzy Skolimowki zrealizował film najbardziej owiany legendą ze wszystkich jego dzieł. Ręce do góry to opowieść o spotkaniu absolwentów Akademii Medycznej, podczas którego bohaterowie (czterech mężczyzn i kobieta) wspominają przeszłość, czasy przynależności do ZMP i "polityczną prowokację", która zmieniła ich ówczesne życie. Ta psychodrama utrzymana została w konwencji symbolicznej. Dość mocno "uteatralniony" obraz nawiązywał także do teatru Bim-Bom, którego współtwórca, Bogumił Kobiela zagrał jedną z ról. Sprzeciw władz wzbudziła scena owej "politycznej prowokacji", gdzie młodzi zetmepowcy podnoszą wielki portret Stalina z podwójną parą oczu. Zniechęcony walką z cenzurą Skolimowski wyjechał na Zachód, gdzie w tym samym roku realizował Start z aktorską gwiazdą Nowej Fali, Jean-Pierre'em Leaudem. Ręce do góry trafiły na półkę na kolejne 18 lat. W roku 1981 co prawda pojawiła się szansa na wprowadzenie filmu do kin, a Skolimowski dokręcił prolog, lecz na ekrany kontrowersyjny obraz (w wersji pierwotnej) trafił dopiero w 1985 roku.

Zagraniczny etap twórczości Skolimowskiego (bardzo na Zachodzie cenionego już za swój debiut) nie był jednak dla niego najszczęśliwszy. Reżyser miał problem z dostosowaniem się do producenckiego modelu kina. Pierwszym zagranicznym filmem fabularnym, który był sukcesem artystycznym Polaka, to obraz Na samym dnie (1970) zrealizowany na podstawie scenariusza napisanego wespół z Jerzym Gruzą i Bolesławem Sulikiem. W 1978 roku reżyser sięgnął po opowiadanie Roberta Gravesa i zrobił Wrzask - historię spotkania młodego kompozytora i jego żony z pacjentem szpitala psychiatrycznego, który twierdzi, że umie zabijać krzykiem. Niepokojącą, mroczną atmosferę Skolimowski zbudował nie tylko obrazem, ale również dźwiękiem. Świetnie sprawdzili się też aktorzy: Alan Bates w roli Crossleya oraz Susannah York i John Hurt jako małżeństwo Fieldingów. Jednakże jednym z ważniejszych filmów w zagranicznym dorobku reżysera jest Fucha - skromny obraz o Polakach pracujących w Anglii, zrealizowany "na gorąco" tuż po wprowadzeniu stanu wojennego. Gwiazdą produkcji był Jeremy Irons. Doceniono nie tylko aktualny i ważny temat, ale także osobisty wymiar filmu. Zresztą dla wielu krytyków Fucha była potwierdzeniem, że Skolimowski najlepiej realizuje się w filmach naznaczonych właśnie osobistym piętnem. Polak został również wyróżniony na festiwalu w Cannes w 1982 nagrodą za najlepszy scenariusz.

Po przełomie roku '89 reżyser spróbował zawodowo wrócić do ojczyzny - podjął się filmowej adaptacji "Ferdydurke". Scenariusz reżyser napisał wespół ze swoimi synami, a na planie tej polsko-brytyjsko-francuskiej koprodukcji zgromadził - obok grających główne role Iain Glena, Roberta Stephensa, Crispina Glovera i Judith Godreche - całą plejadę świetnych polskich aktorów, w tym Tadeusza Łomnickiego, Kalinę Jędrusik, Beatę Tyszkiewicz, Jana Peszka i Henryka Bistę. Niestety, Gombrowicz okazał się zbyt trudnym przeciwnikiem, a wierność literackiemu pierwowzorowi nie "zagrała" na ekranie. Sam twórca uważa ten film za porażkę, zresztą świadczyć o tym może fakt, że po Ferdydurke do tej pory nie nakręcił nic. W zapowiedziach znajduje się projekt America, w którym wystąpić mają Dennis Hopper, Jennifer Jason Leigh i Isabelle Huppert, jednak trafi on do kina najwcześniej w 2008 roku.

Chociaż Jerzy Skolimowki przez ostatnie lata miał przerwę w robieniu własnych filmów, nie znaczy to, że zrezygnował z kina. Produkował filmy (w tym debiut swoich synów, Motyw cienia), występował u innych reżyserów. Jego "bokserska" twarz predestynuje go do ról charakterystycznych, często szwarccharakterów o wschodnioeuropejskich korzeniach. Zagrał m.in. przebiegłego oficera KGB w Białych nocach, pojawił się w Marsjanie atakują Tima Burtona, w L.A. without Map Miki Kaurismakiego, w Operacji Samum Władysława Pasikowskiego, w znakomitym Zanim zapadnie noc Juliana Schnabla czy w najnowszym obrazie Davida Cronenberga Eastern Promises. Od lat jednak przede wszystkim Skolimowski poświęca się malarstwu. To jego największa pasja i jak powiedział w jednym z wywiadów, gdyby znalazł spełnienie w sztukach plastycznych, pewnie nie zajmowałby się kinem. A zatem chyba należy się cieszyć, że spełnienie nie jest taką łatwą rzeczą.

Marta Miś

Wybrana filmografia

1991 Ferdydurke
1989 Wiosenne wody (Torrents of Spring)
1986 Latarniowiec (The Lightship)
1984 Najlepszą zemstą jest sukces (Success Is The Best Revenge)
1982 Fucha (Moonlighting)
1978 Wrzask (The Shout)
1972 Król, dama i walet (King, Queen, Knave)
1970 Przygody Gerarda (The Adventures of Gerard)
1970 Na samym dnie (Deep End)
1968 Dialog 20-40-60 (nowela Dwudziestolatki)
1967 Ręce do góry
1967 Start (Le Depart)
1966 Bariera
1965 Walkower
1964 Rysopis

Najlepsze strony

http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/117544

http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_skolimowski_jerzy

Galeria Foto